Afbeelding
maandag 4 februari 2019

Over oude sporen en verdwenen stations: station Weesperpoort

Duco Vaillant

In de serie ‘Over oude sporen en verdwenen stations’ besteden we aandacht aan ‘vroegah’. Waar we in de voorgaande aflevering ingingen op het kopstation Willemspoort aan de westkant van Amsterdam, kijken we deze keer naar station Amsterdam Weesperpoort aan de oostkant van de stad. Dit station verbond lange tijd Amsterdam met Utrecht.

beginjaren

Station Rhijnspoor zoals het in de beginjaren eruit zag.

Vier jaar na de opening van de eerste spoorlijn van Nederland tussen Amsterdam en Haarlem, werd in 1843 de tweede spoorlijn geopend tussen Amsterdam en Utrecht. Net zoals de eerste stations – d’Eenhonderd Roe en Willemspoort – in Amsterdam, was ook station Rhijnspoor, later Weesperpoort genoemd, een kopstation. De spoorlijn naar Utrecht werd in tegenstelling tot de spoorlijn naar Haarlem gebouwd door het Rijk, met als doel om Amsterdam via Arnhem met Keulen te verbinden. De Tweede Kamer was hier oorspronkelijk met een stemverhouding van 46-2 op tegen, maar koning Willem II – die toen nog veel macht had – besloot alsnog tot aanleg.

spoorkaart NL

Spoorkaart uit 1868.

Opening

De feestelijke opening door koning Willem II vond plaats op 9 december 1843, nadat hij diezelfde dag het doortrekken van de spoorlijn Amsterdam-Leiden naar Den Haag had beklonken. Met de trein, voortgetrokken door stoomlocomotief ‘De Vuurpijl’, werd de afstand van 38 km tussen station Amsterdam Weesperpoort en Utrecht binnen drie kwartier afgelegd. Op 28 december 1843 werd de lijn geopend voor het grote publiek. Het station was bij de opening tamelijk eenvoudig met een ingangs- en uitgangsgebouw. Het station werd daarna verschillende malen aangepast. Zo werd het uitgangsgebouw gesloopt en het spooremplacement vergroot. In (waarschijnlijk) 1863 werd een ijzeren kap naar Brits ontwerp geplaatst. Dit was de eerste in zijn soort in Nederland.

X142431-163251

Station Weesperpoort met de kenmerkende kap in 1916.

Breedspoor

Op 14 mei 1845 was het spoor naar Arnhem een feit. Het doortrekken richting Keulen was lastiger vanwege het verschil in spoorbreedte. Waar in Nederland was gekozen voor breedspoor, koos men in de omliggende landen op het Europese vaste land meestal voor normaalspoor. De Pruisische regering – Duitsland bestond nog niet als staat – zelfs dat er normaalspoor zou worden aangelegd tussen Amsterdam en Keulen. Vanwege de steeds grotere concurrentie met Antwerpen – dat sinds 1843 al een verbinding had met Keulen- werd in 1852 besloten tot het versmallen van het spoor tot normaalspoor. Deze maatvoering zien we vandaag de dag nog steeds bij de trein, metro en tram.

wp

Een stoomtrein die richting Utrecht wegrijdt in 1913.

Verbinding met Keulen

Op 20 oktober 1856 werd dan eindelijk de spoorlijn naar Keulen geopend. De openingsrit viel overigens bijna letterlijk in het water: op 27 september 1856 stortte een trein in de Vaartse Rijn bij Utrecht doordat de brug daar nog half open stond. Na de verbinding met Keulen groeide het belang van de Rhijnspoorweg snel voor zowel reizigers- als goederenvervoer. Het belang van dit station in Amsterdam groeide verder. In 1869 kwam er daarom een directe verbinding met Rotterdam vanaf station Weesperpoort, een jaar later was ook de zijtak van Gouda naar Den Haag gereed. Hiermee kon de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij de concurrentie aan met de trein die reed vanaf Amsterdam Willemspoort via Haarlem naar Rotterdam.

kaart amsterdam 1929 2

Kaart Amsterdam uit 1929 met daarop in het rood de treinstations. De treinsporen zijn zwarte lijnen en de rode tramlijnen.

Centraal Station

In 1881 werd station Amsterdam Weesperpoort ook het beginpunt van de Gooische Stoomtram – hierover meer in een vervolgartikel -, die Amsterdam met Diemen, Muiden, Muiderberg, Naarden, Laren en Hilversum verbond. In 1889 ging het Centraal Station open. Veel treinen naar Utrecht reden vanaf dat moment van Amsterdam Centraal via station Weesperpoort naar Utrecht. Bij Weesperpoort moesten de treinen kopmaken – qua rijrichting omdraaien – om verder te rijden.

luchtfoto

Luchtfoto van station Weesperpoort in de jaren '30. In het midden het passagiersgedeelte van het station. Net iets daarboven is de Gooische tram te zien en rechts de sporen en loods voor goederen.

Sluiting station Weesperpoort

De oorspronkelijke laaggelegen sporen spleet het oostelijk deel van de stad in tweeën vanwege de steeds drukker wordende gelijkvloerse overwegen. Vanaf 1932 werden de laaggelegen sporen tussen Amsterdam Centraal en station Weesperpoort op een dijk aangelegd. Ter vervanging van het laaggelegen station Weesperpoort werd station Amsterdam Amstel gebouwd. Op 15 oktober 1939 opende dit gloednieuwe station in Amsterdam en werd het bijna 100 jaar oude station Weesperpoort gesloten. Hiermee behoorde het tijdrovende kopmaken van treinen tot het verleden.

51

Foto aan de binnenzijde van station Weesperpoort in de jaren '30.

Herinnering

Vandaag de dag herinnert weinig nog aan het oude station Rhijnspoor of Weesperpoort. Bij de aanleg van de Oostlijn in de jaren ’70 kwamen de bouwers nog oude fundamenten tegen van het station en werd er zelfs een draaischijf gevonden. Als herinnering van het station werd het plein het Rhijnspoorplein genoemd en bij de brug kwam er een beeld te staan van beeldhouwer Hildo Krop. Dit beeld ‘de ontwikkeling van de locomotief’ laat de stoomtrein De Arend zien, waarmee in 1839 de eerste treinrit tussen Haarlem en Amsterdam werd gemaakt, de eerste elektrische trein in 1908 en de eerste dieseltrein in 1934.

sloop station weesperpoort

Sloop van station Weesperpoort eind 1939. Op de kap is nog net 1939 te zien, ter viering van het 100-jarig bestaan van de spoorwegen in Nederland.

Heeft u vragen? Stel ze hier.

22 december 2020 | 17:54

H. Timmerman

Weet u misschien wat wordt bedoeld met de 1e en 2e spoorbrug Weesperzijde in de Rhijnspoorweg vanaf het kopstation Weesperpoort. Waren dit spoorbruggen over water en waar lagen ze precies? Bedankt!

11 februari 2019 | 10:52

Jan-Kees Verschuure

@Duco Vaillant, Vervoerregio Amsterdam Hopelijk is er nog ruimte voor een sprinterstation t.h.v. Rietlandpark.

7 februari 2019 | 23:01

Tim

Erg leuk artikel, jammer dat de afbeeldingen niet in hogere kwaliteit zichtbaar zijn.

9 februari 2019 | 20:13

Duco

@Tim
Dank!

De afbeeldingen zijn van redelijk tot hoge kwaliteit. Het hangt er wel vanaf hoe je het artikel opent. Je kan het beste het artikel zo groot (breed) mogelijk openen in je browser, of anders vergroten en dan een refresh (F5 in Windows of Command + R op een Apple) doen.

7 februari 2019 | 01:34

Jan.Meeuwenberg

@Duco Vaillant, Vervoerregio Amsterdam: De tentoonstelling is tot en met zaterdag 6Juli, ik ga zelf nog een keer, er is veel informatie te lezen. En wat grappig is dat je in een oude koets kan zitten en dat je dan zogenaamd een rit maakt door Utrecht op het laatst schommel je nog heen en weer alsof je over een slechte weg rijd zeer realistisch, je krijgt in die koets een filmpje te zien wat Utrecht van lang geleden moet voorstellen, ook de moeite waard . Ach even aandacht voor een andere stad dan Amsterdam is ook wel interessant natuurlijk, het verleden blijft intrigerend. Soms denk ik wel eens konden we maar eens een dagje in die tijd rondkijken, vooral Amsterdam lijkt me zeer interessant van een paar honderd jaar terug, misschien komen we dan Rembrandt dan nog tegen.

6 februari 2019 | 21:21

Jan.Meeuwenberg

Wat een mooie foto´s van vroeger, ik persoonlijk vind de zwart wit foto´s natuurlijker over komen dan de tegenwoordig vaak ingekleurde foto´s en films. toch fijn dat er van het verleden nog zoveel foto`s en filmpjes bewaard zijn. Wat zou het saai zijn als er nooit een fototoestel uitgevonden zou zijn.Wat doet Ge´ de meest succesvolle N/Z- fotograaf tegenwoordig?

Ach wel jammer dat veel vertrouwde namen zoals dus Ge’ de ouwe vos en meer namen geleidelijk aan vergeten worden na zoveel jaren, maar ja de tijd staat niet stil.

Ach gelukkig leven we in de digitale tijd, zodat we gemakkelijk kunnen terug kijken wat er zoal gebeurt en besproken is.

Misschien een tip voor sommige volgers die gek zijn op de geschiedenis van het spoor, in Utrecht is een tentoonstelling “Utrecht Spoorstad“ te zien in het Utrechtse Archief, en nog gratis ook. In December 2018 was het alweer 175 jaar geleden dat de belangrijke spoorlijn Amsterdam naar Utrecht werd geopend, indrukwekkend bijvoorbeeld de foto´s die te zien zijn van het verbrande stationshal van Utrecht in1938. toen was het zo koud dat alles bevroor van het bluswerk, het was toen overal spekglad.

6 februari 2019 | 23:06

Duco

@Jan Meeuwenberg
Gé maakt nog steeds foto’s voor onder andere de Amstelveenlijn, GVB en van het Hembrugterrein.

Leuke tip Jan, dat wist ik niet!

6 februari 2019 | 14:35

johan siemons

@Han Schomakers….kostelijk filmpje . en hoe knap gingen de lassers weer tekeer . precies goed doorgesneden en dan een mooie val !

6 februari 2019 | 14:17

Han Schomakers

@Duco Vaillant, Vervoerregio Amsterdam: Heb je dit gelezen?

https://nl.wikipedia.org/wiki/Station_Amsterdam_Weesperpoort

6 februari 2019 | 22:44

Duco

@Han Schomakers
Jazeker. Net zoals vele andere teksten. Daarnaast foto’s, tekeningen, lithografieën uit het stadsarchief van Amsterdam en Utrecht. Ik kwam daarbij een lithografie tegen die gedateerd was in de periode 1853-1857, een andere lithografie waarin wordt vermeld dat deze Naar eene photographie van omstreeks 1860 is en een tekening met daarop de datum van 12 december 1859. Geen van allen kennen een kap. Om die reden kom ik tot de conclusie dat omstreeks 1850 voor de kap zeer onwaarschijnlijk is. Stationsinfo.nl noemt 1863 als verbouwingsjaar en bouwjaar van de kap.

Hieronder een van de lithografieën:

6 februari 2019 | 12:48

Sibbel

Ik weet er niet veel meer van. Ter hoogte van de afrikanerbuurt was een loopbrug over het spoor, maar mijn broer had daar lak aan en ging over het spoor, het gevolg was het enige pak voor zijn broek wat hij heeft gehad.

Waar nu de Populieren weg is liep de trein op de begane grond maar ook de Gooise moordenaar, ik heb begrepen dat dit het volgende artikel wordt. Aan het einde van de Eikenweg stond een hek maar daar kropen wij onderdoor, levensgevaarlijk. Op de Middenweg is nog de oude tramremise te zien.

6 februari 2019 | 10:26

n-evo

Grappig! Zou niet gek zijn om het gebouw in oude staat te herstellen. Als dat mogelijk is tenminste.

5 februari 2019 | 14:02

n-evo

@Duco Grappig dat je dat zegt over de Flesseman. Ik hoorde jouw verhaal toevallig van de zomer van iemand die naast ons op het terras bij Fonteyn zat. Ik dacht dat het gebouw pas veel later is neergezet. Altijd leuk om achter dit soort dingetjes te komen! Ook leuk om weer door te vertellen.

5 februari 2019 | 21:33

Duco

@n-evo
Haha. Volgens mij kwam ik erachter toen ik aan het zoeken was naar oude foto’s van de Nieuwmarkt.

Voor de buitenstaanders die Flesseman niet kennen, we hebben het over dit gebouw: https://goo.gl/maps/8Fq2LthR4bG2

Hier een foto uit 1953 van een ongeluk met tram 11 met op de achtergrond de Flesseman:

4 februari 2019 | 22:51

johan siemons

@Sibbel…../….. en nu wij toch…als jochie weet ik nog de treinrails die daar nog lagen . ter hoogte van de “beierse” bieropslag/brouwerij . dáár waar later het volkskrant-gebouw is komen te staan . ik praat over 1945 / 1946 .

4 februari 2019 | 22:18

n-evo

Leuk historisch artikel. Vooral omdat aardig wat mensen denken dat de Wibautstraat zo breed is door de metro i.p.v. dat hier treinsporen op het maaiveld lagen inclusief groot station. ?

5 februari 2019 | 13:40

Duco

@n-evo
Haha. Ik dacht dat vroeger ook als kind. Net zoals ik dacht dat de Flesseman op de Nieuwmarkt een nieuw gebouw was ipv een jaren ’30 gebouw dat later stucwerk aan de buitenkant heeft gekregen.

4 februari 2019 | 21:52

Alain

Leuk artikel! Nu nog even redigeren en het is helemaal perfect 😉

5 februari 2019 | 21:19

Duco

@Alain
Dank je! Ik heb Renske nog even naar de tekst laten kijken, wat ik meestal vooraf doe. Deze keer had ik dat nagelaten vanwege haar vrije maandag.

4 februari 2019 | 18:13

Sibbel

Als klein jongetje van vier jaar nog net meegemaakt, ik woonde in de Oosterpark buurt.

5 februari 2019 | 21:20

Duco

@Sibbel
Dat moet bijzonder zijn geweest. Kunt u zich daar nog wat van herinneren?

4 februari 2019 | 17:47

j.siemons

wat een heerlijk artikel . smullen geblazen !

5 februari 2019 | 21:20

Duco

@j.siemons
Dank!

4 februari 2019 | 16:40

Han Schomakers

@Duco: Prachtig artikel met leuke en goede informatie! Gaat zo voort…!

4 februari 2019 | 17:05

Duco

@Han Schomakers
Dank je! Het is leuk om mij erin te verdiepen en uit te zoeken. Twee vragen die nog zijn blijven hangen bij mij waar ik nog geen uitsluitsel over heb:
1. Sinds wanneer wordt het station nu eigenlijk Weesperpoort genoemd. Het stadsarchief noemde 1890, maar de bijgevoegde kaart uit 1868 noemt het toen al Weesperpoort. Of waren beide namen wellicht in gebruik, omdat de naam van de spoormaatschappij als belangrijk werd gezien?
2. De bouw van de kap. Veel bronnen noemen rond 1850, maar ik kom tekeningen uit bijvoorbeeld 1860 tegen waar dit nog niet het geval is. 1 bron noemt 1863. Ik ga er nu vanuit dat 1863 klopt, maar zeker weten doe ik niet.

4 februari 2019 | 16:26

Jan-Kees Verschuure

Prachtig archiefmateriaal. Wist niet dat er ook nog sporen waren van Muiderpoort richting Entrepotdok.

4 februari 2019 | 16:47

Duco

@Jan-Kees Verschuure
Dank! Het was leuk om mij hierin verder te verdiepen. De grootste verrassing was het mooie beeldmateriaal dat het Utrechts archief heeft.

Het havenspoor van het Entrepotdok via Weesperpoort was zelfs de eerste havenspoor (1849 in nog breedspoor!) van Nederland. Later zijn de havensporen flink uitgebreid via laaggelegen sporen. Ook station Muiderpoort was toen een laaggelegen station. De treinen konden tot 1904 ook een rondje rijden. Dat is mooi te zien om deze kaart. De oude havenspoorlijn is toen weggehaald en toen moest je wel via Muiderpoort rijden.