Afbeelding
dinsdag 10 september 2019

Over oude sporen en verdwenen stations: station d’Eenhonderd Roe

Iris van Gelder

In de serie ‘Over oude sporen en verdwenen stations’ besteden we aandacht aan ‘vroegah’. In deze aflevering staat station d’Eenhonderd Roe centraal, het eerste treinstation van Amsterdam. Hier vertrok 180 jaar geleden de eerste trein richting Haarlem.

Voordat we naar d’Eenhonderd Roe gaan, eerst meer over de ontwikkeling van spoorwegen in Europa, want het eerste station van Amsterdam stond natuurlijk niet op zichzelf. Het begon allemaal in het Verenigd Koninkrijk waar op 15 september 1830 de eerste lijn tussen Liverpool en Manchester geopend werd waarop passagiers met stoomtreinen werden vervoerd. Daarna volgde België: op 5 mei 1835 reed hier de eerste trein tussen Mechelen en Brussel, meteen ook een première op het vasteland van Europa.

Station Liverpool, het eerste station van Europa in 1830.

Nederland

En hoewel station d’Eenhonderd Roe in 1839 geopend werd, lagen de eerste plannen voor spoorwegen in Nederland al veel eerder – in 1831 – op tafel. Het idee was aanvankelijk om een snelle verbinding te maken tussen de havens van Amsterdam en Rotterdam richting Duitsland. Dit idee haalde het uiteindelijk dus niet, want de eerste spoorlijn die in Nederland word aangelegd voor reizigersvervoer loopt niet richting Duitsland, maar van Amsterdam naar Haarlem.

Gezicht op station d'Eenhonderd Roe aan de Haarlemmertrekvaart bij Amsterdam in 1839. Tegenwoordig staan hier de gebouwen van de Westergasfabriek.

Gejuich

Terug naar het eerste stationnetje dat op 20 september 1839 met gejuich werd ontvangen. Deze manier van reizen is namelijk veel sneller dan het bestaande vervoer zoals de postkoets, veerboot en trekschuit: reizigers waren nu binnen 30 minuten vanuit Amsterdam in Haarlem. Het vrachtvervoer ging overigens wel nog per schip over de binnenvaart en dit bleef een grote concurrent voor de spoorwegen tot 1870 toen de industrialisatie van de grond kwam.

Feestelijkheden rondom het station d'Eenhonderd Roe.

Net buiten Amsterdam

Reizigers konden overigens niet direct in Amsterdam opstappen: de d’Eenhonderd Roe werd net buiten Amsterdam – toen nog in de gemeente Sloten, tegenwoordig Westerpark – gebouwd. Dit kwam doordat de initiatiefnemer, de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM), problemen had met de grondaankoop op Amsterdams grondgebied. De bouw van het station startte in 1839 en kreeg de naam van de tegenover gelegen herberg d’Eenhonderd Roe. De herberg had deze naam omdat het op honderd roeden (ca. 400 meter) van de Willemspoort lag.

Station Willemspoort gezien vanaf de Haarlemmerpoort.

Eind

Precies diezelfde Willemspoort betekende ook het eind van station d’Eenhonderd Roe. In 1842 werd het station d’Eenhonderd Roe overbodig omdat de HIJSM alsnog tot een overeenkomst kwam over een station op het toenmalige randje van Amsterdam, in plaats van verder daarbuiten. Zodoende schoof het station enkele honderden meter op, naar de Willemspoort waar in 1843 een station met deze naam in gebruik genomen werd.

Tegeltableau voor het 100 jarig bestaan van de Spoorwegen met links de locomotief De Arend.

Plaquette

Helaas zie je tegenwoordig niets meer van zowel station Willemspoort als d’Eenhonderd Roe. Station Willemspoort sloot in 15 oktober 1878 zijn deuren vanwege de komst van Centraal Stasion en ‘de Roe’ maakte plaats voor fabrieksgebouwen. Wel werd er op initiatief van reizigersvereniging Rover op de oorspronkelijke stationslocatie van d’Eenhonderd Roe in 2009 een plaquette onthuld, als eerbetoon aan het eerste station van Nederland. Deze plaquette is te vinden in de Westergasfabriek ter hoogte van Polonceaukade 13.

Heeft u vragen? Stel ze hier.

14 september 2019 | 14:29

trolly

@Pim: De kringenwet is herzien in 1853. https://nl.wikipedia.org/wiki/Kringenwet

14 september 2019 | 14:18

Pim

@trolly

De kringenwet is van 1853-1926.

Maakte voor De Roe dus nog niet uit. Misschien was er wel een informele voorganger van deze wet, maar die heb ik nog niet gevonden.

14 september 2019 | 13:03

n-evo

Deze geschiedenisstukjes blijven ongelofelijk leuk om terug te lezen. Soms jammer dat er helemaal niks meer van die gebouwen behouden is gebleven.

14 september 2019 | 10:33

trolly

@johan siemons: Noch in 1839, noch in 1939 heb ik het genoegen gehad, dus ik kan het je niet vertellen.

14 september 2019 | 10:17

johan siemons

@trolly

dus maakte hij geen “boem-boem” op de klapdelen van de brug .

14 september 2019 | 09:46

trolly

@johan siemons: Hoewel er uiteraard al rails naar het Frederiksplein lagen waren ze ongeschikt voor de nauwkeurige kopie, die net als het origineel voor breedspoor gebouwd is. Het laatste deel van het transport ging dus per vrachtwagen.

14 september 2019 | 09:18

johan siemons

@trolly

tjonge , wat was je er vroeg bij ! goed geslapen ? maar alla , de replica : als het een doorwrochte replica was zaten er spoorwielen onder . en hoe zal dat dan gegaan zijn vanaf het weesperplein de ( mooie ) brug over ? op een vlot aangelegde rails of gewoon op luchtbanden ? spannend hoor !

14 september 2019 | 07:27

trolly

@johan siemons: Spijtig. Bij mij was hij gisteren goed te zien, maar nu ook verdwenen. Wellicht dat de geheimzinnige digitale goochelaar achter deze site zit ‘m kan reanimeren? Nog eens posten geeft waarschijnlijk hetzelfde resultaat…

13 september 2019 | 22:18

johan siemons

@trolly

je foto laat zich niet openen . jammer hoor .

13 september 2019 | 21:20

trolly

Aanvulling: deze foto uit het Amsterdamse stadsarchief toont het transport van de replica van de Arend naar het Frederiksplein in 1939. Op de achtergrond station Weesperpoort, dat waarschijnlijk al gesloten was voor reizigersvervoer en in 1940 gesloopt zou worden.

10 september 2019 | 21:14

trolly

@Jan.Meeuwenberg. Zeker gezien het feit dat fotografie destijds praktisch nog niet bestond mag dat inderdaad een wonder heten. De enige echte foto bovenaan dit artikel is dan ook van honderd jaar later, toen voor het eeuwfeest van de spoorwegen een replica van de locomotief Arend rondjes reed op het Amsterdamse Frederiksplein. Die kopie van ondertussen ook alweer tachtig jaar oud bevindt zich in het Spoorwegmuseum in Utrecht.

Dat in eerste instantie een provisorisch station op honderd roeden buiten de Haarlemmerpoort werd gebruikt heeft veel te maken met de zgn. kringenwet, bedoelt om het schootsveld buiten vestingwerken onbebouwd te houden. Naar ik aanneem is voor station Willemspoort een speciale ontheffing verleend door het ministerie van Oorlog.

Bij de opening van de spoorlijn was de Willemspoort (meestal Haarlemmerpoort genoemd) waaraan het latere station haar naam dankt overigens nog niet gebouwd. De poort zelf werd geopend door koning Willem II op de dag voor zijn inhuldiging.

10 september 2019 | 20:04

Jan.Meeuwenberg.

Een prachtig verhaal weer over lang geleden. Mooi dat er nog zoveel mooie beelden bestaan van die tijd, goed dat er toen ook al zoveel gefotografeerd is. 

Vooral de afbeelding van station Willemspoort is prachtig.

Wil je dit bericht delen?