Afbeelding
donderdag 15 augustus 2019

Over oude sporen en verdwenen stations: De Hembrug

Iris van Gelder

In de serie ‘Over oude sporen en verdwenen stations’ besteden we aandacht aan ‘vroegah’. In deze aflevering staat de Hembrug centraal, die Zaanstad met Amsterdam verbond.

Vandaag gaan we naar het Westelijke Havengebied in Amsterdam en het Hembrugterrein te Zaanstad. Waar deze twee oevers nu verbonden worden door een veerpont, bevond zich hier vroeger de Hembrug. De bouw van de brug ging van start in 1870 en werd in 1875 voltooid. Een jaar later in 1876, zou Koning Willem III het Noordzeekanaal openen en pas in 1878 werd de Hembrug voor het eerst gebruikt door treinen tussen Zaanstad en Amsterdam. De brug werd overigens gebouwd en aangelegd door de staat en de lijn werd geëxploiteerd door HYSM.

De eerste Hembrug.  Deze werd voor 600.000 gulden gebouwd en had een doorvaartbreedte van 19 meter en doorvaarthoogte van 4 meter. De brug werd gesloopt in 1910: voor deze populaire doorgangsroute was een grotere brug nodig.

Foto: Louw, Henri de (1851-1944) Beeldbank Stadsarchief Amsterdam

Tweede Hembrug

In 1904 begon de bouw van de tweede Hembrug, omdat het Noordzeekanaal een groot succes bleek te zijn en de schepen groter werden. Deze nieuwe brug werd 185 meter ten westen van de oude brug gerealiseerd en werd ontworpen door ingenieur J.W.Th van Schaik van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. De brug moest een vrije doorvaart hebben van minimaal 11 meter, het beweegbare middengedeelte kreeg een lengte van 127,90 meter en de doorvaartbreedte bedroeg 55 meter. Doordat de brug werd aangevoerd door elektromotoren ging het openen en sluiten razendsnel: binnen 2 minuten draaide de brug open voor doorvaart. In 1907 werd deze ijzeren reus van 270 meter in gebruik genomen en was de grootste draaibrug van Europa een feit. Kosten: 3 miljoen gulden.

Zowel de eerste en de tweede Hembrug waren draaibruggen, hierbij draait de brug om een verticale as. De brug bestond uit twee vaste delen, de landhoofden aan weerszijde en een draaibaar middendeel. De brugwachters opende de brug door het draaien aan twee kaapstanders.

Foto: Roël, Ino Beeldbank Stadsarchief Amsterdam

Vervangen

De dubbelsporige Hembrug werd in 1983 vervangen door de driesporige Hemtunnel en gesloopt in 1985. Het metaal was al binnen een maand afgebroken en de brugpijlers werden in het voorjaar van 1985 opgeblazen met maar liefst 3 ton dynamiet. Het Hembrugterrein is tegenwoordig een monument geworden waar in eerste instantie grootse plannen waren voor woningen. Echter, door de geluidsnorm van het havengebied Westpoort konden deze plannen niet doorgaan. Wat rest is een bijzonder gebied waar je bijvoorbeeld een bezoek kunt brengen aan de – inmiddels ongebruikte –  Artillerie-Inrichtingen die hier in 1897 naartoe verhuisden en waar tot na de Tweede Wereldoorlog wapens en munitie geproduceerd werden.  Met het pontje ben je er in ieder geval zo!

De halte Hemburg werd in 1907 in gebruik genomen. Het personeel van de Artillerie, Bruynzeel en de Norit fabriek stapte hier uit op het Zaanse talud. De halte verviel per 27 mei 1982. Na sluiting van het station is het stationshuisje gekocht door Henk van Iperen die het in zijn achtertuin plaatste.

Foto: Roël, Ino Beeldbank Stadsarchief Amsterdam

Heeft u vragen? Stel ze hier.

16 augustus 2019 | 22:52

Jan.Meeuwenberg.

@Waterlander:Een interessant filmpje, er kwam nogal wat bij kijken om de brug te openen of te sluiten (die meneer op het filmpje was er maar druk mee), met veel mechanische onderdelen werkt zo’n brug, ook veel werk om de brug te onderhouden (erg veel staal), maar zo’n brug zou niet meer van deze tijd zijn, wat heeft een tunnel dan veel voordelen, geen moeilijke mechanische installaties wat kan haperen en veel onderhoud nodig heeft. Veel dingen zijn eenvoudiger geworden, alleen de factor software kan moeilijk zijn.

16 augustus 2019 | 21:45

Waterlander

Hier nog een Youtube film (kleine 20 minuten) over de Hembrug:

https://www.youtube.com/watch?v=FeWcNzLANc4

16 augustus 2019 | 15:08

Waterlander

Aan de Affuitenhal op het Hembrugterrein is nog een stuk te zien van de draaikrans van de Hembrug:

Affuitenhal

https://maps.app.goo.gl/hPbiztpWBvnosWju6

Eerder te zien op het oude busstation voor het station.

16 augustus 2019 | 11:39

Alain

@Richard
Gaaf. En als er op die brug houten spoorbielzen lagen, zou het mij niets verbazen als die in heel veel tuinen terecht zijn gekomen.

16 augustus 2019 | 11:14

Richard

Van de 2e Hembrug heb ik na de sluiting indertijd een deel van een rail die op de bug heeft gelegen in plakjes gezaagd en verkocht in het kader van een project op de MDS aan de Treublaan. 
Ik heb ‘m nog steeds staan in de vensterbank. Ik zal er later eens een foto van maken en kijken of ie hier bij geplaatst kan worden.

15 augustus 2019 | 21:42

Rein Valk

Mijn grootouders woonden in Westzaan, vaak fietsten wij via de lange saaie weg door de haven naar de hembrug alwaar we de pont namen. De brug maakte veel indruk op ons, het grote stalen gevaarte dat opendraaide voor de scheepvaart. Tijdens de eerste sail (1975) zaten wij vlak bij de brug naar de zeilschepen te kijken.

Ik vond het altijd jammer dat de brug is weggehaald. Vroeger las ik ooit een verhaal over de oorlog, de Duitsers hadden een springlading aangebracht in de brug om deze na de capitulatie van Duitsland op te blazen. Een paar dappere mannen die daar achter waren gekomen, zijn toen naar de brug gezwommen om de springlading van de pijlers te verwijderen. Echt gebeurd? Geen idee, maar ik ben blij dat ik de brug nog heb gekend….

Wil je dit bericht delen?