Afbeelding
dinsdag 18 december 2018

Over oude sporen en verdwenen stations: de Haarlemmermeerspoorlijnen

Duco Vaillant

In deze serie besteden we aandacht aan ‘vroegah’. Waar we de vorige keer aan de noordkant van de Amsterdam en de regio keken, doen we dat deze keer aan de zuidkant. Wist u dat ten zuiden van Amsterdam een groot lokaalspoornetwerk bestond? Deze strekte zich uit van Haarlem tot Nieuwersluis en van Amsterdam tot Leiden. We blikken terug op ruim 100 jaar lokaalspoorlijnen.

In 1898 werd de Hollandsche Electrische-Spoorweg-Maatschappij (HESM) opgericht met als doel om elektrische spoorwegen in het gebied ten zuiden van Amsterdam en Haarlem aan te leggen. De eerste lijnen werden in 1912 geopend, veel later dan bedoeld was. Diverse verzakkingen en het uitbreken van de eerste wereldoorlog in 1914 gooide roet in het eten, waardoor de kosten flink stegen. In 1918 was het gehele net voltooid. In totaal zijn er 130 bruggen, 23 stations en 22 haltes of stopplaatsen gebouwd.

Haarlemmermeerspoorlijnen

Het netwerk van de Haarlemmermeerspoorlijnen zoals deze tot 1935 actief was. De nodige haltes waren toen alweer gesloten. In 1941 verbonden de Duitsers de Haarlemmermeerspoorlijnen met Schiphol voor transport naar Schiphol, dat toen een militair vliegveld was geworden.

Stoomtreinen

Anders dan de naam van de spoorwegmaatschappij doet vermoeden, zijn de lijnen nooit geëlektrificeerd. De HESM was speelbal geworden van de twee grote rivaliserende spoorwegmaatschappijen, te weten de Staatsspoorwegen (SS) en de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM). De Staatsspoorwegen gebruikte de HESM als concurrent van de HIJSM, terwijl de HIJSM op haar beurt in 1901 aandelen kocht van de HESM om de maatschappij te beïnvloeden. Dit was een van de redenen dat er gebruik gemaakt werd van stoomtreinen in plaats van elektrische treinen.

Dagenlang feest

2 augustus 1912 rijdt de eerste trein tussen Haarlem via Hoofddorp en Aalsmeer naar Leiden. De inwoners van sommige plaatsen vierden dagenlang feest. Veel wegen in de tijd waren slecht begaanbaar. Met de komst van de Haarlemmerspoorlijnen konden ze moeiteloos naar de grote steden reizen. Ook boeren waren blij, aangezien ze hun oogsten zo makkelijk door het hele land konden verspreiden.

Concurrentie bus

Na de enthousiaste ontvangst van de treinen, vielen de reizigersaantallen al snel tegen. Het spoor krijgt al snel veel last van het opkomende busvervoer. Het busvervoer is flexibeler, vaak sneller en goedkoper. In 1936 gooit de HESM de handdoek in de ring. De helft van het net gaat voor reizigersvervoer dicht. Daarna komen de Haarlemmermeerspoorlijnen in handen van de NS. Maar ook zij weten de overgebleven lijnen niet winstgevend te maken. In 1950 schrappen ze het volledige reizigersvervoer op de Haarlemmermeerspoorlijnen.

1920px-Station_Uithoorn;_1935

Station Uithoorn in september 1935.

Goederenvervoer

Het goederenvervoer blijft nog lang redelijk succesvol. Dit is vooral te danken aan het vervoer van kolen. In 1970 valt dit weg door opkomst van aardgas. Het ene na het andere tracé gaat dicht. Alleen de trajecten Amsterdam – Uithoorn en Uithoorn en Nieuwersluis blijven nog lange tijd over. Dit als aanvoerlijnen voor materieeluitwisselingen voor de lijn tussen Amsterdam en Schiphol dat toen nog niet verbonden was met de rest van het spoornet en voor bijvoorbeeld sloopbedrijf Koek in Mijdrecht waar de NS veel materieel liet slopen.

spoora2

1 oktober 1985. Lange tijd staken bij de A2 bij Loenersloot treinen over. Op 30 mei 1986 gebeurde dit voor het laatst. In 1987 werden de rails, spoorbomen en waarschuwingsverlichting verwijderd.

Museumtram

Het gedeelte tussen Amsterdam en Bovenkerk is vanaf 1975 weer stapsgewijs in gebruik genomen als museumtramlijn door de Electrische Museumtramlijn Amsterdam. Dit tracé van ruim 7km kreeg daarmee alsnog bovenleiding om elektrische trams te kunnen laten rijden. Hier wordt elke zondag van april tot en met oktober (dit was november) op gereden met historische trams. Op de website van de museumtramlijn kunt u de dienstregeling bekijken.

Amsteltram

Een klein deel van een van de voormalige trajecten wordt sinds 2004 gebruikt voor lijn 51. Vanaf halte Spinnerij tot Westwijk rijdt de sneltram op de voormalige spoordijk van de spoorlijn van Bovenkerk naar Uithoorn. Met de komst van de Uithoornlijn – samen met de Amstelveenlijn de Amsteltram geheten – wordt het overige gedeelte tot en met Uithoorn ook nieuw leven ingeblazen. De toekomstige eindhalte van de nieuwe lijn komt zelfs naast het oude station uit 1911 te liggen.

Heeft u vragen? Stel ze hier.

8 februari 2021 | 14:23

anoniem

@anoniem Er komt weer een spoorverbinding naar Uithoorn. Niet met NS-treinen, maar wel met trams van GVB.

4 februari 2021 | 21:52

anoniem

Zijn er nog plannen voor heropening en dat er weer ns treinen gaan rijden

23 december 2018 | 22:46

j.siemons

@rob de slagbomen in de A10 gaan pas om 12 uur ’s nachts naar beneden ( en de brug dus open ) . in de winter zal dat veel minder voorkomen dan in de zomer . het is bekend dat scheepvaart dan ook om die tijd – middernacht dus – ook aan de westkant pas kan doorvaren vanwege een SPOOR-brug bij het haarlemmerplein die dan open kan en mag . het is voor de boten een moeizame aangelegenheid waar ik verder niets mee te maken heb . ik heb het alleen maar gelezen .

23 december 2018 | 19:27

trolly

Dat is ook bizar, en daarnaast gevaarlijk. Zulke situaties zijn in het algemeen onwenselijk, met name als de bomen regelmatig naar beneden gaan. Om die reden wordt tegenwoordig vaak voor de kostbare variant gekozen: een aquaduct danwel een ongelijkvloerse spoorkruising.

23 december 2018 | 17:18

rob

@bert van elswijk Waarom vinden we het allemaal zo vreemd dat er een overweg met slagbomen was in de A2 voor de trein. In de A9 bij de ringvaart en in de A10 zitten beweegbare bruggen óók met slagbomen. Daar wordt het verkeer mee stilgezet als de brug open moet. Waarom is dat dan niet gek? 

21 december 2018 | 09:09

bert van elswijk

De overgang in de A2 wordt in Hoorn dunnetjes overgedaan; de spoorovergang in de N23, ten noorden van Hoorn, in de lijn van de Stoomtram Hoorn Medemblik lijkt er veel op.

Deze is wel beveiligd met spoorbomen maar hier is het wachten op de eerste klap (die hopelijk nooit komt!).

18 december 2018 | 21:43

reza

Geweldig een spoorovergang over de A2 en zo lang geleden is dat ook niet. 

Wat een leuk artikel dit!

19 december 2018 | 00:13

Duco

@Reza
Dank je! De Haarlemmermeerspoorlijnen hebben mij altijd gefascineerd. De spoorovergang bij de A2 is inderdaad wel erg bijzonder en gek als automobilist om te hebben meegemaakt. Vanwege de onveilige situatie, ondanks alle waarschuwingslichten en spoorbomen, was het aan de politie om aan te geven of het wel veilig was om de spoorbomen te sluiten zodat een trein kon oversteken. Dit werd ingesteld naar aanleiding van een kettingbotsing in 1962 waarbij meerdere doden vielen.

18 december 2018 | 18:08

Jan.Meeuwenberg.

Duco: Jij houd het  interessant op deze site, jammer dat er veel is verdwenen van de spoorgeschiedenis rondom Amsterdam, maar ja om overal museumlijntjes te houden is niet te doen natuurlijk.

Er was in de regio van Amsterdam dus veel spoorgebeuren, weer interessant om te lezen.

Ik heb de dubbel DVD-BOX,van ”Een zoektocht langs de resten van de Haarlemmermeerlijnen” aangeschaft, echt de aankoop waard.

19 december 2018 | 00:08

Duco

@Jan Meeuwenberg
Mooie DVD-Box inderdaad. Een echte aanrader voor de liefhebber. 🙂

19 december 2018 | 06:48

Renske van Bers

@Jan, nou… en bedankt:) Groet, Renske

18 december 2018 | 16:59

Han Schomakers

@Duco: Leuk artikel! Mooi kaartje. Is er ook zo’n mooi kaartje van alle spoor- en tramlijnen ten noorden van Amsterdam? Of moeten wij dat zelf gaan maken?

19 december 2018 | 00:06

Duco

@Han Schomakers
Dank je! Volgens mij is er geen mooie kaart van alle spoor- en tramlijnen ten noorden van Amsterdam. Maar er zitten een paar kundige volgers in ons midden die wellicht een mooie kaart kunnen maken. 😉